Ojców

Geneza nazwy Ojców

kazimierz_wielki.gif

Pierwszy murowany zamek wzniósł, lub przebudował, w Osadzie nad Prądnikiem Kazimierz Wielki. Na cześć ukrywającego się niegdyś w dolinie ojca, Władysława Łokietka, nazwał warownię “Ociec u Skały”, a ludność z czasem zaczęła mówić tylko Ociec, a później Ojców. Nazwa ta przylgnęła również do wsi znajdującej się u stóp zamku, zwanej wcześniej Osadą nad Prądnikiem.

Ojców - historia

We wczesnym średniowieczu miało miejsce ożywienie osadnicze. Ważną rolę odgrywały grody budowane w celach strażniczych wzdłuż dolin na wysuniętych cyplach skalnych, mających z natury położenie obronne. Na terenie Doliny Prądnika zachowały się ślady kilku grodzisk wczesno średniowiecznych. Ogrojec przy Jaskini Ciemnej, gród na górze Okopy oraz w Grodzisku.

W tym też okresie zaczęło się kształtować stałe osadnictwo w okolicach Doliny Prądnika. Początkowo dobra ojcowskie stanowiły własność Korony. W okresie rozbicia dzielnicowego w XIII wieku obronne warownie w Dolinie Prądnika spełniały ważną rolę zabezpieczając Kraków - stolicę dzielnicy senioralnej. W czasie walk o tron krakowski Ojców był również miejscem wydarzeń historycznych. Dla Łokietka, który stanął na czele walki o zjednoczenie Polski, Ojców stał się punktem oparcia w ostatecznej rozgrywce z królem czeskim Wacławem II. Łokietek znajdując czasowe schronienie w Ojcowie mógł na bieżąco obserwować ówczesną sytuację polityczną i zamierzenia Czechów w Krakowie. Do dziś legendy i źródła historyczne podkreślają, że Łokietek znalazł oparcie przede wszystkim w ludności wiejskiej Ojcowa i okolic, która udzieliła mu schronienia.
W XIV w. w Dolinie Prądnika zaczęto wznoszenie systemu fortyfikacyjnego, broniącego szlaku handlowego z Krakowa na Śląsk. Z czasów Kazimierza Wielkiego pochodzą dwie warownie obronne: zachowany do dziś zamek w Pieskowej Skale oraz zamek w Ojcowie, z którego zostały już tylko malownicze ruiny.

Od XIV w. Ojców, zwany początkowo prawdopodobnie “osadą nad Prądnikiem”, był starostwem w którego skład wchodziło 8 okolicznych wsi.

Rekonstrukcja zamku kazimierzowskiego w Ojcowie (XV w.; rys. W.Bosak) Od XVI w. w Dolinie Prądnika powstawało coraz więcej pojedynczych zabudowań, z których w pocz. XVIII w., w związku z akcją osadzania rzemieślników przez starostów ojcowskich, zaczęły się tworzyć odrębne osady - Prądnik Ojcowski i Prądnik Czajowski - nazywane dziś Ojcowem oraz Prądnik Korzkiewski. Do najpospolitszych zakładów rzemieślniczych zakładanych głównie nad potokiem Prądnik, należały tartaki, młyny zbożowe (poszerzane nieraz o olejarnie), folusze sukna oraz papiernie i prochownie. Te ostatnie miały szczególnie duże znaczenie, podczas powstań narodowych, zwłaszcza podczas Powstania Styczniowego.Rekonstrukcja zamku kazimierzowskiego w Ojcowie (XV w.; rys. W.Bosak)
Po III rozbiorze Polski Dolina Prądnika znalazła się pod panowaniem austriackim. a od 1815 r. weszło w skład Królestwa Kongresowego.

Po utracie niepodległości Ojców był jedną z najbardziej atrakcyjnych miejscowości w Królestwie Polskim.

Cieszył się zasłużoną sławą wśród malarzy, poetów, uczonych. Malowniczą Dolinę Ojcowską odwiedzali w tym czasie m.in. Julian Ursyn Niemcewicz, Klementyna Tańska-Hoffmanowa, Fryderyk Chopin, Jadwiga Łuszczewska (Deotyma), Stanisław Staszic. Ojców pojawia się więc w licznych opisach, wspomnieniach, wierszach i publikacji naukowych. Był to okres powstawania przekazywanych do dnia dzisiejszego legend

i podań, pełnych rycerzy, rozbójników, nieszczęśliwych panien, czarownic i dobrych duchów.

Zamek w Ojcowie w 1787 roku, akwarela Zygmunta Vogla.W 1829 r. rząd sprzedał dobra ojcowskie w ręce prywatne. Zmieniały w tym czasie często właścicieli. W 1859 r. Ojców nabył Aleksander Przeździecki. Wybudował on w Ojcowie pierwsze obiekty uzdrowiskowe i zamierzał odnowić wieżę zamkową, jednakże powstanie styczniowe unicestwiło jego zamiary.
Kolejnym właścicielem ziemi ojcowskiej w 1878 r. został Jan Zawisza, pierwszy badacz okolicznych jaskiń.Jan Zawisza, archeolog, dziad Marii Ludwiki księżnej Czartoryskiej.

Jan Zawisza umiera w 1887 r. Ruiny zamku i ówczesne dobra odziedziczyła jego nieletnia wnuczka, Ludwika Krasińska (późniejsza Czartoryska), która zawiadywała tą ziemią aż do reformy rolnej po II wojnie światowej.

Pod koniec XIX w. Ojców przekształcił się w znaną miejscowość wczasowo-uzdrowiskową. Ludność kongresówki doceniła walory Ojcowa i Doliny Prądnika. Uznane w owym czasie miejscowości uzdrowiskowe takie jak Krynica, znajdowały się wówczas w granicach CK. Monarchii. Ojców, z przepięknymi krajobrazami, niepowtarzalnym mikroklimatem i dopiero co odkrytymi właściwościami Maria Ludwika z Krasińskich księżna Czartoryska.leczniczymi tutejszych wód stał się atrakcyjnym celem wyjazdów, stanowiąc „namiastkę” dużych kurortów.

Rozwój Uzdrowiska został zahamowany w okresie Powstania Styczniowego.
Dolina Prądnika odegrała w historii powstania - szczególnie w jego początkowej fazie znaczącą rolę.

W dniach 25-26 stycznia 1863 roku przybył do Ojcowa kilkusetosobowy oddział pod województwa krakowskiego. W planach powstańców Ojców - ze względu na bliskość dowództwem Apolinarego Kurowskiego - ówczesnego naczelnika wojennego granicy z Austrią oraz niedostępne położenie - miał się stać miejscem formowania przyszłej, regularnej armii polskiej. Do obozy przybywali liczni ochotnicy, głównie młodzież z Krakowa. W pierwszej połowie lutego zgromadzenie powstańcze liczyło przeszło 2000 ludzi, z czego 600 uzbrojono w kosy, a blisko 1000 dysponowało bronią palną, przeważnie myśliwską albo inną przestarzałą,Powstanie styczniowe w Ojcowie reszta natomiast nie miała żadnej broni. Główną kwaterą powstańców był hotel “Pod Łokietkiem”, gdzie mieściła się kancelaria sztabowa, koszary części kosynierów i strzelców oraz szpital. Pozostałą część powstańców rozlokowano w domach włościańskich wzdłuż całej Doliny Prądnika, w tym również w Pieskowej Skale. W obozie ojcowskim najlepszym uzbrojeniem, umundurowaniem i wyszkoleniem wyróżniał się oddział “żuawów śmierci”, założony w lutym 1863 r. przez płk. Franciszka Rochebrune’a, oficera francuskiego, założyciela szkoły fechtunku w Krakowie.
Powstanie styczniowe w Ojcowie Oddział A.Kurowskiego wykazywał się dużą aktywnością, zajmując pobliskie miasteczka: Olkusz, Skałę i Sławków. Powstańcy dotarli też do Zagłębia Dąbrowskiego. Zakończona klęską bitwa o Miechów zakończyła powstańczą przygodę oddziału Kurowskiego

Uzdrowisko Ojców straciło swe znaczenie po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 roku. Po II wojnie światowej byłe własności Czartoryskich w Ojcowie i Towarzystwa Akcyjnego “Zamek Pieskowa Skała” zostały upaństwowione. Tereny zalesione przejęło nowo utworzone Nadleśnictwo Państwowe Ojców, którego część weszła w 1956 r. w obręb Ojcowskiego Parku Narodowego.

Starania o ochronę przyrody Doliny Prądnika sięgają pocz. XIX w. i wiążą się z pierwszymi badaniami prowadzonymi na tym terenie. Odkryto tu wówczas wiele interesujących gatunków roślin i zwierząt oraz dokonano naukowej eksploracji jaskiń. Oprócz tego ojcowski krajobraz stał się tematem reportaży i wspomnień oraz natchnieniem dla wielu artystów i poetów.
Piękno Doliny Prądnika, bogata flora i fauna, interesująca przeszłość archeologiczna skłaniały licznych przybyszów do objęcia ochroną tego zakątka ówczesnego Królestwa Kongresowego, nazywanego nawet “Polską Szwajcarią”. Duże zasługi w ochronie przyrody Ojcowa położył były jego właściciel Jan Zawisza, archeolog-amator, pierwszy badacz tutejszych jaskiń, który rozpoczął stopniowe wykupywanie Doliny Prądnika i okolic z rąk wrocławskich kupców, niszczących okoliczne lasy. Dalsze wykupy kontynuował kolejny właściciel Ojcowa - Ludwik Krasiński.
W okresie międzywojennym powołano Państwową Komisję Ochrony Przyrody, przekształconą później w Państwową Radę Ochrony Przyrody, na czele której stanął prof. dr Władysław Szafer, zwolennik objęcia Doliny Prądnika rezerwatem przyrody.

Profesor Władysław Szafer, inicjator powołania ParkuOkres międzywojenny nie przyniósł jednak postępu w otoczeniu ochroną prawną okolic Ojcowa. Po II wojnie światowej wznowiono starania o utworzenie rezerwatu. I tym razem energiczna działalność prof. Szafera - ówczesnego delegata Ministra Oświaty do spraw Ochrony Przyrody - przyczyniła się do organizacji wielu konferencji, na których powracano do utworzenia projektowanego w Ojcowie rezerwatu, a z czasem parku narodowego. Zespół naukowców pod kierunkiem prof. Szafera zajął się realizacją zadań ochrony przyrody Ojcowa i okolic oraz opracowaniem projektu rozporządzenia Rady Ministrów o powołaniu do życia Ojcowskiego Parku Narodowego. Po zatwierdzeniu projektu przez Państwową Radę Ochrony Przyrody, Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 14 stycznia 1956 r. został utworzony (wówczas jako szósty w Polsce) - Ojcowski Park Narodowy o powierzchni 1570,59 ha (obecnie 2145,62 ha). W 1981 r. w związku z utworzeniem w woj. krakowskim Zespołu Jurajskich Parków Krajobrazowych ustanowiono wokół OPN strefę ochronną o powierzchni 7000 ha. Jej ponowne prawne usankcjonowanie nastąpiło w związku z korektą granic Parku w 1997 r. Powierzchnia strefy ochronnej, zwanej otuliną wynosi 6777 ha.

Duże urozmaicenie rzeźby terenu oraz mikroklimatu wpłynęły na bogactwo i różnorodność flory Ojcowa i okolic. Na terenie OPN występuje niespełna 1000 gatunków roślin naczyniowych o bardzo różnych wymaganiach ekologicznych i pochodzeniu. W tej grupie roślin jest około 50 gatunków górskich i ponad 100 ciepłolubnych gatunków rosnących dziś głównie na południu Europy. Do najciekawszych zalicza się storczyk obuwik pospolity, subalpejski chaber miękkowłosy, stepową trawę ostnicę Jana, czy występującą tu na jedynym w Polsce stanowisku macierzankę wczesną.
Dotychczasowe badania wskazują na bytowanie na terenie Parku ok. 6000 gatunków zwierząt; ogólną zaś ich liczbę można szacować na 12.000 gatunków. Spośród ssaków występują takie jak: borsuk, orzesznica, gronostaj czy introdukowany w 1985 roku bóbr europejski. Do najciekawszych jednak ssaków należą nietoperze, z których wiele zimuje w tutejszych jaskiniach. Z 15 obserwowanych tu gatunków zwraca uwagę, osiągający tu północny kres swego występowania, nocek orzęsiony. Wśród ptaków wyróżniono 134 gatunki m.in.: żyjący głównie w górach pluszcz czy bocian czarny. Najliczniej reprezentowany i najbardziej urozmaicony jest świat owadów, liczący ok. 4600 gatunków, w tym m.in.: ponad 1500 gatunków chrząszczy.